آیین نامه ایمنی ماشین های افزار

هدف و دامنه شمول

به منظور تامین و ارتقاء سطح ایمنی و حفاظت نیروی کار و همچنین صیانت نیروی انسانی و منابع مادی کشور و در راستای پیشرفت تکنولوژی و ایمن سازی محیط کارگاه ها و به منظور پیشگیری از حوادث منجر به صدمات جانی و خسارات مالی، مقررات این آیین نامه به استناد ماده 85 قانون کار جمهوری اسلامی ایران تدوین گردیده است.

فصل اول تعاریف:

ماشین های افزار
ماشین هایی هستند که با توجه به تنوع و مکانیزم خاص خود و به جهت صرفه جویی و بالا بردن راندمان کار، عملیات براده بردارب و برش قطعات خام و تبدیل به قطعه کار مورد نیاز را انجام میدهد. این ماشین ها عبارتند از: ماشین مته، ماشین تو تراش، ماشین تراش، ماشین فرز، ماشین صفحه تراش، ماشین رنده، اره های ماشین، ماشین کله زنی، ماشین سنگ زنی و ماشین های تراش چوب.

ماشین مته
ماشینی است که روی محور گردنده آن ابزارهای برنده یا نوک تیز یا سیاردار سوار شده که برای ایجاد سوراخ و به منظور قلاویز کاری، پرچ کاری، اتصال قطعات در فلز یا چوب یا موارد دیگر به کار میرود. همچنین میتوان با استفاده از ابزارزهای مخصوص عمل کام درآری، فرزکاری، توتراشی، جاخالی کردن و قلاویز زدن را انجام داد.

ماشین تو تراش
ماشینی است که روی محور حامل ابزار تراش تیغه تو تراشی نصب میشود و برای گشاد کردن سوراخ در فلز یا تمام کردن تراش سطح داخل آن بکار میرود. همچنین ممکن است دارای محورهای گردنده حامل ابزار مخصوص سوراخ گیری در چوب و مواد نرم دیگر باشد.

ماشین تراش
ماشینی است که مخصوص تراشیدن سطوح استوانه ای یا در آوردن پیچ که دارای محور افقی یا قائم دوار می باشد(محور 3 نظام یا 4 نظام) و قطعه کار فلزی یا چوبی روی آن بسته شده و با آن می گردد. در ضمن میتوان با نصب ابزارهای مخصوص ازین دستگاه برای تو تراشی استفاده کرد. انواع ماشین های تراش عبارتند از: ماشین تراش مرکزی،  ماشین تراش با چند کشو، ماشین تراش کپی کننده، ماشین تراش خودکار، ماشین تراش عمودی(کار و سل)، ماشین های تراش NC ( کنترل و هدایت عملیات ماشین به وسیله شماره گذاری) و ماشین های تراش CNC.

ماشین فرز
ماشینی است که معمولا برای شکل دادن و تراشیدن سطوح خارجی یا داخلی قطعات داخلی بکار میرود. این قطعات روی یک میز ثابت با حرکت کشویی یا گردان یا بین دو مرغک بسته میشود و عمل تراش بوسیله فرز دندانه داری که توسط یک محور گردنده افقی یا قایم به حرکت در می آید انجام میشود همچنین می توان با ابزارهای مخصوص  عمل توتراشی، سوراخ کردن، کله زنی، ایجاد سطوح صاف، زاویه ها، شکاف ها، شیارها، شانه ها، سطوح شیبدار را اجرا نمود و شامل انواع ماشین های: فرز زانویی، ستونی، صنعتی(تخت)، ماسین فرز نخصوص می باشد.

ماشین صفحه تراش دروازه ای
ماشینی است برای صاف کردن یا شکل دادن سطوح قطعات بزرگ فلزی بکار میرود و قطعات کار روی یک میز افقی که در زیر قسمت قلم گیر حرکت رفت و آمد انجام میدهد بسته میشود.  قسمت قلم گیر قابل تنظیم بوده و نسبت به میز ثابت می باشد و قلم رنده به آن نصب شده که قطعه کار را فقط در یکی از جهات حرکت میز برش میدهد.

ماشین رنده
ماشینی است که برای صاف کردن و شکل دادن قسمت داخلی یا خارجی قطعات فلزی بکار میرود. قطعات کار را روی یک میز افقی قابل تنظیم محکم می کنند و قلم رنده آن سر کج یا چند لبه می باشد که روی یک قسمت کشویی نصب شده و در جهت افقی یا قائم روی سطح قطعه کار حرکت رفت و آمد انجام میدهد و معمولا فقط در موقع پیشروی براده برداری میکند.

ماشین کله زنی
ماشینی است که برای رنده کردن قطعات فلزی در جهت قائم بکار میرود و طرز کار آن شبیه به ماشین رنده میباشد، قلم رنده در حرکت رفت و آمد خود براده برداری کرده و میز کار که قطعه کار روی آن بسته مسشود حرکت پیشروی و عمل تنظیم را انجام میدهد.

ماشین سنگ زنی
ماشینی است برای تغییر اندازه، شکل قطعه کار و پرداخت سطح فلز به کار میرود. این کار با قرار دادن قطعه کار در تماس با یک صفحه سمباده یا سابنده که در حال حرکت است یا در تماس با یک چدخ سمباده که در حال گردش است صورت میگیرد. کلیه قوانین و مقررات این دستگاهها مطابق با آیین نامه حفاظتی ماشین های سنگ زنی می باشد. 

اره های ماشینی
ماشینی است که به منظور برش قطعات فلزی و چوبی و غیره مانند انواع پروفیل ها، میلگردها، لوله ها، شمش ها، الوارها بکار میرود و شامل انواع ماشین های اره لنگ، اره های پروفیل بر(پروفیل براب صابونی و پروفیل براتشی)، اره های نواری.

ماشین های تراش چوب
عبارتند از ماشین کندگی، ماشین کف رنده، ماشین کام و زبانه درآر، ماشین چند کاره. رعایت کلیه قوانین و مقررات در این دستگاهها مطابق با آیین نامه حفاظتی صنایع چوب می باشد.

مواد چربکاری
به منظور جلوگیری از تماس مستقیم قطعاتی که بر روی یکدیگر می لغزند و کاهش حرارت بین قطعات لغزنده که در اثر اصطکاک  به وجود می آید، از مواد چربکاری استفاده می گردد. انواع مواد چربکاری که در ماشین های افزار میبایست بکار برده شود شامل روغن های معدنی، گیاهی و حیوانی، گریس ها، مواد چربکاری گرافیتی، مواد چربکاری مخصوص و مواد چربکاری مصنوعی بوده و میبایست از اصطکاک بین قطعات و ابزار و ایجاد صدمه و ضرر و زیان به نحو موثری جلوگیری به عمل آورد.

 

فصل دوم- مقررات عمومی:
ماده 1- کلیه محورهای حامل ابزار برشی و انتقال نیرو باید به حفاظ مناسب و موثر مجهز گردد.

ماده 2 -  سرعت دورانی، نوع ابزار برشی و میزان بار دهی در کلیه ماشین های افزار بایستی متناسب با نوع دستگاه، قطعه کار و تجهیزات مورد استفاده باشد.

ماده 3- در کلیه ماشین های افزار قسمتی از ابزار برشی گردنده که با قطعه کار در تماس نمی باشد باید حفاظ گذاری گردد.

ماده 4 - در عملیات براده برداری ، قطعه کار باید بوسیله گیره مناسب نگهداری شود و نگهداری قطعه با دست ممنوع است.

ماده 5 - در صورت بروز هرگونه نقص در ماشین های افزار و فرایند کار باید قبل از انجام هر گونه عملیاتی، نسبت به قطع نیروی محرکه دستگاه به طور موثر اقدام نمود.

ماده 6 - در اطراف ماشین های افزار باید فضای کافی به منظور انجام عملیات مختلف وجود داشته باشد.

ماده 7 - برای تثبیت و محکم نگهداشتن قطعات کار با سطح مقطع خاص، استفاده از ابزار نگهدارنده متناسب با آن الزامی است.

ماده 8 - به منظور جمع آوری براده های فلزی و تمیز کردن دستگاه باید از برس و یا دیگر تجهیزات مناسب با رعایت نکات ایمنی استفاده گردد.

ماده 9 - تجمع و انباشت برادها نباید به اندازه ای باشد که مانع از دید و یا خطرات احتمالی گردد.

ماده 10 - توقف مطمئن و موثر ماشین های افزار قبل از انجام کلیه امور سرویس، تعمیر، بازدید، تعویض و تنظیم قطعات کار و ابزارهای برشی، روغن کاری، نظافت و بطور کلی عملیاتی که نیاز به ورود اعضای بدن به منطقه خطر دارد الزامی است.

ماده 11 - استفاده از روغن ها و مواد خنک کننده برای کاهش اصطکاک، خنک کردن و یا جداسازی براده ها از سطوح درگیر الزامی است.

ماده 12 - روغن ها و مواد خنک کننده باید علاوه بر دارا بودن ویژگی های فنی مطابق با دستور العملها، برای سلامتی کارگران مضر نباشد.

ماده 13 - استفاده از هوای فشرده برای نظافت ماشین های افزار، لباس کا، قطعه کار و سایر قسمت ها ممنوع است.

ماده 14 - هنگام کار با ماشین های افزاری که الزام به نشستن اپراتور می باشد باید از صندلی متناسب با اصول ارگونومی استفاده گردد.

ماده 15 - ابزارهای براده برداری ماشین های افزار چند محوره باید بطور مطمئن و ایمن حفاظ گذاری شده باشد.

ماده 16 - قبل از اندازه گیری و تعویض قطعه کار، دستگاه باید به نحو اطمینان بخشی متوقف گردد.

ماده 17 - جابجائی و انتقال ابزارهای قطعه گیر و قطعات کار بزرگ و سنگین ماشین های افزار باید با استفاده از وسایل حمل و نقل مکانیکی  متناسب با نوع کار انجام گیرد.

ماده 18 - کار فرما مکلف است ماشین های افزار، ابزار آلات، لوازم و تجهیزات مزبوطه را در فواصل زمانی معین ورد بازبینی قرار دهد.

ماده 19 - ابزارهای براده برداری ماشین های افزار و آچارها و لوازم مخصوص تعمیر، سرویس و نگهداری و امثالهم و همچنین روش کار باید متناسب با نوع کار مربوطه باشد.

ماده 20 - استفاده از ابزارهای برشی و مکانیکی، آچاره و لوازم مورد نیاز ماشین های افزار بصورت فرسوده، شکسته و معیوب ممنوع بوده و بایستی از محیط کارگاه خارج گردد.

ماده 21 - بازدید کلیه قسمتهای ماشین های افزار و ابزارها و تجهیزات آن قبل از شروع هر شیفت کاری توسط متصدی مربوطه الزامی است.

ماده 22 - بازرسی فنی کلیه قسمتهای ماشین افزار، بعد از هرگونه تعمیرات و طی دوره های زمانی مطابق دستورالعمل های شرکت سازنده الزامی بوده و نتایج آن باید در پرونده مربوطه ثبت و نگهداری شود.

ماده 23 - هر ماشین افزار باید دارای یک پرونده که حاوی دستور العملهای شرکت سازنده و همچنین سوابق بازرسی های فنی، تعمیرات و نگهداری است، باشد.

ماده 24 - کلیه شرکتهای شاغل در کارگاههای ماشین افزار باید در خصوص نحوه صحیح بلند نمودن، حمل و نقل و جابجایی بار آموزش های لازم را دیده باشند.

ماده 25 - ماشینهای افزار باید دارای یک یا چند شستی توقف یا قطع اظطراری باشد که در نقاط مختلف ماشین در دسترس متصدی مربوطه قرار گیرد.

ماده 26 - حفاظ و یا درپوش های موتور، جعبه دنده و وسایل انتقال نیروی ماشین های افزار باید مجهز به میکروسوئیچ باشد تا با برداشتن آنها راه اندازی ماشین امکان پذیر نباشد.

فصل سوم - مقررات اختصاصی

ماده 27 - سه نظام و چهار نظام و دیگر وسائل گیرنده ابزار یا قطعه کار بایستی فاقد زائده و برجستگی و بوده و به نحوه مناسب حفاظ گذاری گردد.

ماده 28 - برای جلوگیری از چرخش قطعه کار با مته، میز کار باید دارای پیچ های محکم کننده یا گیره یا سایر وسایل مشابه برای ثابت نگاهداشتن قطعه کار باشد.

ماده 29 - برای مهار مته های ساق مخروطی صرفا باید از کلاهک استفاده گردد و نصب آن فقط بروی محور اصلی مجاز است.

ماده 30 - جهت سوراخ نمودن ورقه های نازک باید آن ها را بین دو قطعه فلزی فرار داده و همگی را باهم سوراخ نمود.

ماده 31 - در انتهای عملیات سوراخ کاری باید به منظور جلوگیری از قلاب کردن مته، نیروی وارده را کاهش داد.

ماده 32 - در ماشین های تو تراشی قائم، میز دوار افقی که کار روی آن نصب شده باید به وسیله حفاظهایی که تا راس قطعه کار ادامه داشته و روی بدنه ثابت دستگاه نصب شده محفوظ گردد.

ماده 33 - ابزار قطعه گیر دستگاههای تراش باید مجهز به حفاظ میکرو سوئیچ دار باشد به گونه ای که هنگام باز بودن حفاظ حرکت و چرخش ابزار قطعه گیر امکان پذیر نباشد.

ماده 34 - ابزار قطعه گیر چند پارچه و یا آچار مربوطه باید دارای مکانیزمی باشد که از بجای ماندن آچار بر روی ابزار قطعه گیر ممانعت بعمل آید.

ماده 35 - در ماشین های تراش رولور و ماشین های دیگری که برای تراش میله های بلند بکار میرود و قسمتی از قطعه کار از انتهای دستگاه خارج میگردد، قسمت مزبور باید بوسیله لوله ای که توسط پایه های محکم به زمین متصل شده است حفاظ گذاری گردد.

ماده 36 - به منظور تراشکاری قطعات طویل بروی دستگاه تراش باید از لینت(کمربند) مناسب استفاده شود تا از خمش قطعه کار حین تراشکاری جلوگیری شود.

ماده 37 - در ماشین های تراش خدکار و نیمه خودکار لازم است حفاظ شفاف به صورت کشوئی نصب شود که به محض باز شدن آن کلیه عملیات دستگاه متوقف گردد.

ماده 38 - ماشین های تراش خودکار و ماشین های مشابه آن باید دارای صفحات حفاظتی باشند که کارگران را در مقابل پاشیدن مایع های خنک کننده و حاوی ذرات فلز محفوظ نگهدارد.

ماده 39 - گیره فشنگی مورد استفاده در دستگاه تراش باید متناسب با قطر قطعه انتخاب و مورد استفاده قرار گیرد.

ماده 40 - به منظور جلوگیری از شل شدن و پرتاب قطعه کار با سطح مقطع مربع، هشت گوش، مستطیلی و کلیه قطعات مشابه استفاده از قطعات گیرنده چهار نظام الزامی است.

ماده 41 - برای بستن قطعات مدور، شش گوش، مثلثی و قطعات مشابه، انتخاب سه نظام با توجه به سطح مقطع قطعات الزامی است.

ماده 42 - در قطعات بزرگ و نا منظم، به منظور جلوگیری از شل شدن، پرتاب قطعات و سایر خطرات احتمالی، باید از صفحه نظام استفاده نمود.

ماده 43 - پس از بستن قطعه کار بین مرغک و ابزار قطعه گیر باید هردوی آنها به طور کامل در جای خود محکم گردد.

ماده 44 - لقمه های نگهدارنه مرغک، اهرم و پیچ های ثابت کننده آن باید بطور مرتب بازدید شده و در صورت نیاز تعمیر و تعویض گردد.

ماده 45 - به منظور جدا نمودن براده از قطعه کار در در حال تراش باید از چنگک مخصوص و با رعایت نکات ایمنی استفاده نمود.

ماده 46 - فلکه های دستی در مکانیسم بار دادن افقی یا قائم فرزها باید دارای شرایط زیر باشد:

الف: بوسیله کلاچ یا ضامن شیطانک دار روی بازوی فرمان به قسمی سوار شده باشد که در موقع پیشروی خودکار ماشین خلاص شود و نچرخد

ب: مجهز به دسته ای باشد که قابل خلاص کردن بوده و دارای فنرهای فشاری باشد تا در موقع احتیاج کارگر بتواند دسته را در محل خود روی دستگاه قرار دهد.

ماده 47 - کلیه دهانه های باز دستگاههای صفحه تراش دروازه ای باید توسط حفاظ هایی متناسب با نوع کار و شرایط کارگاه حفاظ گذاری گردد.

ماده 48 - ایجاد فضای کافی در اطراف ماشین های صفحه تراش الزامی بوده و قسمت انتهای آن باید حفاظ گذاری گردد.

ماده 49 - در ماشین های افزار برای جمع آوری و انتقال گازها و بخارات حاصل از فرآیند کار استفاده از سیستم تهویه موضعی الزامی است.

ماده 50 - ابزار برشی ماشین های مته باید به حفاظ تلسکوپی قابل تنظیم مجهز باشد.

ماده 51 - هنگام تعویض ابزار نگهدارنده قطعه کار و ابزار کار از قبیل سه نظام، چهار نظام دستگاه تراش، کله گی ماشین های کله زنی، باید از تکیه گاه مخصوص آن استفاده شود.

ماده 52 - نصب حفاظ بر روی گیره افزار برشی ماشینهای صفحه تراش بمنظور جلوگیری از برخورد دست با ابزار ورود به منطقه خطر و همچنین پرتاب ذرات براده الزامی است.

ماده 53 - بستن تیغه فرز روی ماشین فرز باید توسط کارگر ماهر و با رعایت اصول ایمنی و مطابق دستور العمل سازنده انجام گیرد.

ماده 54 - برای تنظیم ارتفاع تیغه ها در قلم گیر ماشین های تراش معمولی استفاده نموده و رنده باید حداقل با دو پیچ در قلمگیر محکم شود.

ماده 55 - هنگام برش میله های بلند در ماشین های اره لنگ باید در انتهای آزاد میله تکیه گاهی مطمئن قرار داد تا از افتادن و آسیب رساندن جلوگیری شود.

ماده 56 - ماشین های تراش افقی باید مجهز به ترمز های خودکار باشد تا کارگر دست خود را برای متوقف کردن سه نظام یا صفحه کارگیر روی آن قرار ندهد.

ماده 57 - به منظور انجام کلیه امور تنظیم، جابجایی، اندازه گیری و باز و بسته کردن قطعه کار و امور مشابه، خاموش کردم دستگاههای اره ماشینی و توقف کامل تیغه الزامی است.

ماده 58 - کارگرانی که با دستگاههای اره پروفیل بر(آب صابونی و آتشی) کار میکنند باید حتما از لباس کار با آستین های کوتاه استفاده نمایند.

ماده 59 - ماشین های اره پروفیل بر باید به حفاظی تجهیز گردد که تمام قسمت های اره را پوشانده و فقط در زمان براده برداری و برش محل تماس با قطعه کار آزاد باشد.

ماده 60 - ماشین های اره پروفیل باید به منظور تثبیت کامل قطعه کار به گیره یا ابزار نگهدارنده مناسب تجهیز شود.

ماده 61 - قسمت هایی از تیغه ماشین اره نواری که در تماس با قطعه کار نمیباشد باید حفاظ گذاری شود.

ماده 62 - کلید راه انداز در اره های پروفیل بر آب صابونی باید از نوع فشاری باشد بگونه ای که بمحض قطع شدن فشار از روی کلید جریان الکتریکی دستگاه قطع گردد.

ماده 63 - ماشین های اره پروفیل بر آتشی باید دارای مکانیزمی باشد که به محض قطع فشار از روی پدال تیغه برش دستگاه به حالت اولیه دستگاه باز گردد.

ماده 64 - کمان ماشین اره لنگ باید در پائینترین و بالاترین وضعیت خود مجهز به قطع کن خودکار باشد.

ماده 65 - ماشین های اره نواری باید مجهز به مکانیزمی باشند تا به محض شکستن تیغه اره حرکت دسنگاه را متوقف نماید.

فصل چهارم: سایر مقررات

ماده 66 - محل استقرار و تردد کارگران در کارگاههای ماشین های افزار باید همواره تمیز و عاری از هرگونه مواد لغزنده باشد.

ماده 67 - کارفرما مکلف است نسبت به تهیه و تحویل وسایل حفاظت فردی مناسب و متناسب با نوع کار و شرایط کارگاه اقدام نماید.

ماده 68 - کارفرما مکلف به تامین شرایط محیطی مناسب از نظر بهداشت، تهویه، نظافت، دما، نور و صدا می باشد.

ماده 69 - کارفرما مکلف است قبل از بکارگماری کارگران از سلامت جسمانی و روانی و مهارت های مناسب ب نوع کار با ماشین های افزار اطمینان حاصل نماید.

ماده 70 - ترک ماشین های افزار در حال کار ممنوع می باشد.

ماده 71 - استعمال دخانیات، خوردن، آشامیدن، شوخی کردن و سایر امور غیر مرتبط با کار که باعث حواس پرتی کارگر شود ممنوع است.

ماده 72 - بدنه فلزی ماشین های افزار باید به سیستم اتصال زمین موثر تجهیز گردند.

ماده 73 - کلیه ماشین های افزار باید مجهز به روشنایی موضعی باشند.

ماده 74 - ماشین های افزار باید دارای لوح شناسایی حاوی مشخصات فنی و ایمنی باشند.

ماده 75 - کارگاههای ماشین افزار و همچنین ماشین های مذکور باید مطابق با آئین نامه علائم و نشانه های ایمنی مصوب 15/11/1386 به برچسب و علائم ایمنی تجهیز گردند.

ماده 76 - هنگام کار با ماشین های افزار استفاده از شال گردن، دستکش، حلقه، ساعت مچی، لباسهای گشاد و شل و امثالهم ممنوع بوده و موهای بلند باید با سربند پوشیده شود.

ماده 77 - پس از قطع برق و برای پیش گیری از برقراری ناخواسته جریان الکتریکی دستگاه باید کلیه ماشین های افزار به مکانیزمی مجهز باشند که از بکار افتادن مجدد آن جلوگیری بعمل آید.

ماده 78 - کلیدهای راه انداز و یا توقف ماشین های افزار باید بگونه ای طراحی شوند که در اثر برخورد اتفاقی دست و یا سقوط اشیاء سبب راه اندازی آن نشود.

ماده 79 - با عنایت به ماده 88 قانون کار جمهوری  اسلامی ایران، کلیه وارد کنندگان، تولید کنندگان، فروشندگان، عرضه کنندگان و بهره برداری کنندگان از انواع ماشین های افزار مکلف  به رعایت استاندارد تولید و موارد حفاظتی و ایمنی می باشند.

ماده 80 - باستناد ماده 95 قانون کار جمهوری اسلامی ایران مسئولیت رعایت مقررات این آئین نامه به عهده کارفرمای کارگاه بوده و در صورت وقوع هر گونه حادثه به دلیل عدم توجه کارفرما به الزامات قانونی، مکلف به جبران خسارات وارده میباشد.

این آئین نامه که مشتمل بر چهار فصل و 80 ماده میباشد، باستناد مواد 85 و 91 قانون کار در جلسه مورخ 30/11/87 شورایعالی حفاظت فنی مورد تدوین و در تاریخ 1/5/1388 به تصویب وزیر کار و امور اجنماعی رسیده است.

آئین نامه مذکور جایگزین آئین نامه و مقررات حفاظتی ماشین های افزار مصوب 20/8/1347 شورای عالی حفاظت فنی می باشد.